Siewierz, badania archeologiczno - architektoniczne zamku (2012 r.)

Historia zamku w Siewierzu sięga XIII w. Był on niejed­no­krot­nie przed­mio­tem badań arche­olo­gicz­nych i archi­tek­to­nicz­nych. W ich efekcie zgroma­dzo­ny został bardzo bogaty zbiór obser­wa­cji, dokumen­ta­cji, pomiarów oraz zabytków ruchomych, na podstawie którego wycią­gnię­cie jedno­znacz­nych wniosków chrono­lo­gicz­nych okazało się nad wyraz trudne. Dopiero niewiel­kie uzupeł­nia­ją­ce badania arche­olo­gicz­no-archi­tek­to­nicz­ne i związane z nimi wyniki datowania termo­lu­mi­ne­scen­cyj­ne­go pozwoliły na poskła­da­nie wszyst­kich elementów w jedną całość. Efekt tych prac jest na tyle spójny i kompletny, że zamek w Siewierzu można uznać za jednej z lepiej poznanych obiektów archi­tek­tu­ry militaris w rejonie. Wyniki tych prac zostały uznane przez Wojewódz­ki Urząd Ochrony Zabytków w Katowi­cach za jedno z najważ­niej­szych osiągnięć badaw­czych w wojewódz­twie śląskim w 2012 roku.

Zamek w Siewierzu. Widok od strony północnej. Fot. K. Durda.

Zamek w Siewierzu. Widok od strony północnej. Fot. K. Durda.

Sulejów – Podklasztorze, badania architektoniczne w obrębie dawnego opactwa cystersów (2013 r.)

Historia cystersów w Sulejowie rozpo­czę­ła się w 1176 roku, kiedy to książę Kazimierz Sprawie­dli­wy ufundował opactwo, a rok później z Morimond w Burgundii przybył pierwszy konwent zakon­ni­ków. Badania archi­tek­to­nicz­ne swym zasięgiem objęły część jednego z opartych o obwód murów obronnych skrzydeł zabudowań gospodarczo‑mieszkalnych: skrzydła zachod­nie­go położo­ne­go pomiędzy basztą attykową a wieżą krakowską. Wykonano łącznie 46 odkrywek podtyn­ko­wych z których pozyskano 12 próbek cegieł przezna­czo­nych do datowania metodą termo­lu­mi­ne­scen­cji (wyniki udało się uzyskać dla 8 z nich). Dzięki analizie archi­tek­to­nicz­nej odsło­nię­tych partii murów wspartej wynikami datowania TL udało się uzyskać możliwie klarowny obraz przemian budow­la­nych, które miały miejsce w badanej części założenia.

Dawne opactwo cystersów w Sulejowie- zdjęcie lotnicze. Fot. Ł. Wójcikowski. Copyright by Sekcja Archeo.

Dawne opactwo cystersów w Sulejowie- zdjęcie lotnicze. Fot. Ł. Wójci­kow­ski. Copyright by Sekcja Archeo.

Biała Rawska, badania architektoniczno - archeologiczne kościoła pw. św. Wojciecha Biskupa Męczennika (2013 r.)

Historia istnie­ją­ce­go kościoła pw. św. Wojciecha Biskupa Męczen­ni­ka w Białej Rawskiej sięga XVI w. Prace badawcze prowa­dzo­ne były przede wszystkim wewnątrz kościoła. Swym zasięgiem objęły nawę, prezbi­te­rium, zakrystię i skarbiec. Dokonano wówczas szeregu istotnych obser­wa­cji, które znacznie uzupeł­ni­ły i uaktu­al­ni­ły znaną dotych­czas historię obiektu. Odkryto m.in. nieznane krypty ulokowane w części prezbi­te­rial­nej i znacznej wielkości destrukt gotyckiej ściany spoczy­wa­ją­cy pod posadzką ołtarza. W efekcie prowa­dzo­nych badań, przy wsparciu metody termo­lu­mi­ne­scen­cji, udało się potwier­dzić hipotezę o wielo­fa­zo­wej budowie kościoła. Prace te wskazały również na ważny problem możli­wo­ści wtórnego wypału (najczę­ściej w wyniku zdarzeń losowych- np pożaru) materia­łów przezna­czo­nych do badań TL, co, bez znajo­mo­ści historii badanego obiektu, może prowadzić do błędnego wycią­ga­nia wniosków.

Kościoł pw. św. Wojciecha Biskupa Męczennika w Białej Rawskiej. Widok na masyw zachodni i dzwonnicę. Fot. A. Ginter.

Kościoł pw. św. Wojciecha Biskupa Męczen­ni­ka w Białej Rawskiej. Widok na elewację zachodnią i dzwonnicę. Fot. A. Ginter.

Termoluminescencja w polskich badaniach archeologicznych i architektonicznych

Pierwsze próby zasto­so­wa­nia termo­lu­mi­ne­scen­cji na potrzeby arche­olo­gii przypa­da­ją na lata pięćdzie­sią­te ubiegłego wieku. Opraco­wa­nie metody pozwa­la­ją­ce w sposób bardziej precy­zyj­ny datować badany materiał, to lata siedem­dzie­sią­te. Jednak w Polsce wykorzy­sta­nie termo­lu­mi­ne­scen­cji na potrzeby arche­olo­gii i archi­tek­tu­ry jest techniką stosun­ko­wo nowator­ską, szybko zyskującą na popular­no­ści pomimo swojej złożo­no­ści. Zbierzmy w miejscu tym publi­ko­wa­ne w inter­ne­cie infor­ma­cje o wykorzy­sta­niu termo­lu­mi­ne­scen­cji na potrzeby arche­olo­gii i archi­tek­tu­ry w Polsce.

Arche­olo­gia:

Wyniki otrzymane przy pomocy dwóch nieza­leż­nych metod datowania bezwzględ­ne­go, kalibro­wa­ne­go datowania radio­wę­glo­we­go (C14) i datowania termo­lu­mi­ne­scen­cyj­ne­go (TL), porównano z trady­cyj­nym datowa­niem na podstawie dowowodów arche­olo­gicz­nych i straty­gra­fii. Porów­na­nie przepro­wa­dzo­ne dla trzech wielo­fa­zo­wych stano­wi­ska arche­olo­gicz­nych pokazuje, że w niektó­rych przypad­kach datowanie arche­olo­gicz­ne nie jest wystar­cza­ją­co precy­zyj­ne dla wydzie­le­nie wszyst­kich okresów zasie­dle­nia stano­wi­ska.

Uzyskane wyniki stanowią również silną przesłan­kę świad­czą­cą o możli­wo­ści wstępnego datowania metodą TL stanowisk arche­olo­gicz­nych bez potrzeby prowa­dze­nia prac wykopa­li­sko­wych. Użycie fragmen­tów ceramiki pocho­dzą­cej z badań powierzch­nio­wych, oczywi­ście przy spełnie­niu podobnych warunków jak w przypadku ceramiki pocho­dzą­cej z magazynu, powinno być również możliwe i dać wstępne szacunki chrono­lo­gicz­ne jako podstawę do plano­wa­nia syste­ma­tycz­nych wykopa­lisk.

Wydaje się, że można przepro­wa­dzić pewne analogie między inter­pre­ta­cją wyników datowania metodą TL ceramiki arche­olo­gicz­nej  z prezen­to­wa­nych powyżej stanowisk a inter­pre­ta­cją wyników datowania lumine­scen­cyj­ne­go osadów geolo­gicz­nych. W każdym wypadku wynik datowania odnosi się do ostat­nie­go zdarzenia polega­ją­ce­go na podgrza­niu do wysokiej tempe­ra­tu­ry w przypadku ceramiki lub ekspo­zy­cji na światło w przypadku osadów.

Wśród artefak­tów występują narzędzia, m.in. tylczak łukowy i zdwojony przekłuwacz/pazur o dobrze wyodręb­nio­nych żądłach, ukośnych w stosunku do osi półsu­row­ca. W materiale znale­zio­no także odłupek z radio­la­ry­tu. Ponadto w stropie warstwy piasków odkryto cztery struktury inter­pre­to­wa­ne jako ślady ognisk schyłkowo paleoli­tycz­nych. Zespół artefak­tów krzemien­nych z tego okresu wciąż pozostaje zbyt ubogi, by można było wysuwać bardziej zdecy­do­wa­ne wnioski, jednak wydaje się, iż może on nawią­zy­wać do tradycji późno­mag­da­leń­skiej. Schył­ko­wo­pa­le­oli­tycz­ną inter­pre­ta­cję zespołu potwier­dza­ją datowania termo­lu­mi­ne­scen­cyj­ne piasków na tarasie.

Jaskinia Komarowa podczas prac. Fot. M. Urbanowski.

Jaskinia Komarowa podczas prac. Fot. M. Urbanow­ski.

Odtwa­rza­my historię zasie­dle­nia jaskini Biśnik, która rozpo­czę­ła się około 280 tys. lat temu, podczas zlodo­wa­ce­nia Odry. Jest to najstar­szy ślad pobytu człowieka w jaski­niach polskich. Później jaskinia była jeszcze co najmniej 18 razy zasie­dla­na przez człowieka” - relacjo­nu­je kierujący badaniami prof. Krzysztof Cyrek z Instytutu Arche­olo­gii UMK. (…) Badania termo­lu­mi­ne­scen­cyj­ne (…) pozwalają (…) datować poszcze­gól­ne warstwy i przepa­lo­ne w ogniu wyroby krzemien­ne.

ryc 5

Badania wykopa­li­sko­we w jaskini Biśnik. Fot. UMK.

Opraco­wa­nie całości: link

Datowanie wczesno­śre­dnio­wiecz­nej cermiki z Busówna przepro­wa­dzo­ne za pomocą metody TL już na wstępnym etapie badań wydaje się bardzo obiecu­ją­ce. Zaletą metody jest powszech­na dostęp­ność ceramiki oraz krótki czas jej użytko­wa­nia, nieprze­kra­cza­ją­cy okresu 1-2 lat. Z badań pozyskuje się dwa typy infor­ma­cji, a miano­wi­cie czas wypału ostat­nie­go fragmentu naczynia oraz datowanie kontekstu jego znale­zie­nia. To ostatnie jest możliwe w przypadku, jeżeli spełnione zostaną kryteria dotyczące homoge­nicz­no­ści wypeł­ni­ska, skąd pochodzi badana próbka, oraz gdy znane są jej relacje straty­gra­ficz­ne i kontek­stu­al­ne. Dlatego niezwykle ważne pozostaje przestrze­ga­nie określo­nych procedur na etapie dokumen­to­wa­nia meteria­łów wytypo­wa­nych do analiz.

Grodzisko w Busównie, stan. 1, w trakcie eksploracji wału środkowego w 2005 r., fot. A. Buko.

Grodzisko w Busównie, stan. 1, w trakcie eksplo­ra­cji wału środko­we­go w 2005 r. Fot. A. Buko.

W dawnych budynkach podłoga była tworzona z gliny. (…) Nierzadko budynki te ulegały spaleniu i wówczas również glina była wypalona do bardzo wysokiej tempe­ra­tu­ry.
– Tego materiału jest bardzo dużo w stano­wi­skach arche­olo­gicz­nych i jest on bardzo dobrze wypalony. Dlatego (…) pomyśle­li­śmy, żeby to datować. Przecie­ra­my ślady, tak w Polsce, jak i na świecie, bo nie znalazłem dotąd w litera­tu­rze żadnej wzmianki o tym.
Pierwsze próbki – pozosta­ło­ści chałupy z okresu kultury przewor­skiej – pobrali ze stano­wi­ska w Kręciesz­kach. Wyszło, że chałupa była zbudowana około 1700 lat temu. Z Kutna z kolei do labora­to­rium trafiła cegła i polepa z funda­men­tów budynku. Okazało się, że mają ledwie 300 lat. Ale termo­lu­mi­ne­scen­cją można badać znale­zi­ska, których historia sięga nawet 700 tysięcy lat wstecz.

Ustalenie chrono­lo­gii materia­łów ceramicz­nych z najstar­szych faz wczesnego średnio­wie­cza budzi zawsze wiele kontro­wer­sji wśród arche­olo­gów. Obecnie dzięki bezwzględ­nym metodom datowania tych kontro­wer­sji powinno ubywać. (…) … prócz analogii możemy wykorzy­stać przyrod­ni­cze metody datowania, w tym metodę termo­lu­mi­ne­scen­cyj­ną.

Kalsk, stan. 1. Ceramika z obiektu 1. Rys. E. Dąbrowski.

Kalsk, stan. 1. Ceramika z obiektu 1. Rys. E. Dąbrowski.

The absolute chrono­lo­gy of Late Bronze and Early Iron Ages in Polish terri­to­ries is a result of long-term and complex research. Here, we have investi­ga­ted the absolute dating of two sites, namely Kłyżów, a cementery of the Tarno­brzeg Lusatian culture, and Jarosław, a settle­ment spanning from the late phase of the former to Pomera­nian culture, possibly with Jastorf elements. Having been spurred by promising results of thermo­lu­mi­ne­scen­ce (TL) dating of medieval and Przeworsk materials, we have employed it in those situations, where no other chrono­me­tric methods seem to be efficient.

(…) istotnym problemem w datowaniu ceramiki metodą termo­lu­mi­ne­scen­cyj­ną jest otrzy­my­wa­nie dat odbie­ga­ją­cych od wieku oczeki­wa­ne­go. Bluszcz i Pazdur sugero­wa­li, że przyczyn takich rozbież­no­ści należy upatrywać w niewła­ści­wym datowaniu obiektów metodami arche­olo­gicz­ny­mi.

Nowiniec stan. 2. Fragmenty naczyń poddane analizie TL. Rys. S. Kałagate.

Nowiniec stan. 2. Fragmenty naczyń poddane analizie TL. Rys. S. Kalagate.

Publi­ka­cje Marka Dulinicza, w których podsu­mo­wał wyniki nowych metod datowania zasto­so­wa­nych w arche­olo­gii znacząco zmieniły dotych­cza­so­we poglądy odnośnie rozprze­strze­nia­nia się słowiań­skiej kultury. Później niż przypusz­cza­no Słowianie zaczęli wznosić grody a właściwie wszelkie ich wytwory material­ne przeważ­nie okazały się być później­sze niż sądzono.

prague

Ceramika słowiań­ska. Fotogra­fia w artykule.

 

Archi­tek­tu­ra:

Metodę lumine­scen­cyj­ną do badania wieku cegieł zamku w Malborku zasto­so­wa­li - po raz pierwszy na terenie Polski - naukowcy z Uniwer­sy­te­tu Mikołaja Kopernika (UMK) w Toruniu. “Obecna precyzja metody pozwala na uzyski­wa­nie rezul­ta­tów, które mogą zadowolić badaczy nie tylko archi­tek­tu­ry średnio­wiecz­nej, ale także nowożyt­nej. Rzetelnie przepro­wa­dzo­ne pomiary oraz analiza ich wyników pozwala osiągnąć precyzję wieku rzędu 3-5 proc.” - zapewnia kierująca pracami dr Alicja Chruściń­ska.

Zamek w Malborku, fot. S. Zdziebłowski.

Zamek w Malborku. Fot. S. Zdzie­błow­ski.

Saint James Church in Toruń is one of the most important gothic monuments in Poland. The date of the beginning of its construc­tion is known from histo­ri­cal reports but the earlier history of the site remains undisco­ve­red. During the archa­eolo­gi­cal excava­tions in years 2010 and 2011 five brick samples were collected for lumine­scen­ce dating as well as four additio­nal samples from the brick surro­un­dings for the dose rate estima­tion. The equiva­lent dose was deter­mi­ned by TL and OSL methods. The TL results differ signi­fi­can­tly from the OSL results but the last ones are verified by histo­ri­cal knowledge and radio­car­bon dating. Establi­shing the dose rate from gamma rays needs a special attention because of the complex course of the founda­tions of the church. The details of the applied approach are presented in the current work. The results obtained indicate that a solid brick construc­tion existed at the site of the presby­te­ry of the Saint James Church before it was build.

Kościół p.w. św. Jakuba w Toruniu. Fotografia w artykule.

Kościół pw. św. Jakuba w Toruniu. Fotogra­fia w artykule.

Zaszufladkowano do kategorii Linki